Otizmli Çocuklarda Göz Teması: Neden Zor ve Nasıl Desteklenir?

“Oğlum gözlerime hiç bakmıyor, beni duymuyor mu?” diye endişeleniyorsanız önce şunu bilin: otizmde göz teması zorluğu çok yaygındır ve çoğu zaman ilgisizlik ya da saygısızlık değildir. Tam tersine, birçok otistik çocuk için göze bakmak duyusal olarak yorucu, hatta rahatsız edici olabilir. Bu yazıda göz temasının neden zor olduğunu, neden zorlanmaması gerektiğini ve çocuğunuzla bağ ve iletişimi onun rahat ettiği yoldan nasıl güçlendirebileceğinizi ele alıyoruz.

Otizmde göz teması neden zordur?

Otizmde göz teması kurmaktaki zorluk, bir tercih ya da inatçılık değil, beynin göze bakmayı işleme biçimiyle ilgilidir. Beyin görüntüleme çalışmaları, otistik bireyler göze odaklanmaya zorlandığında, beynin tehdit ve duygu merkezi olan amigdalanın aşırı aktifleştiğini gösteriyor. Yani göze bakmak birçok otistik çocuk için duyusal bir aşırı yüklenme, kaygı, hatta zaman zaman fiziksel rahatsızlık yaratabilir. (Hadjikhani ve ark., Scientific Reports, 2017)

Bu nedenle göz temasından kaçınmak çoğu zaman bir baş etme mekanizmasıdır; çocuğun ilgisiz ya da sevgisiz olduğu anlamına gelmez. Azalmış göz teması, otizmin erken işaretlerinden biri olabilir ve genellikle ortak dikkat becerileri ile birlikte gelişir. Göze bakmaktaki güçlüğün altında çoğu zaman duyusal hassasiyetler yatar. Bu yüzden göz temasını tek başına bir “eksik” gibi değil, çocuğun genel iletişim ve duyusal profilinin bir parçası olarak görmek gerekir.

SHORT

SHORT

Florya derincocuk Bağcılar

Göz temasını zorlamak doğru mu?

Kısa cevap: hayır. Eskiden bazı yaklaşımlar çocuğa “gözüme bak” diye ısrar etmeyi veya göz temasını ödül-ceza ile çalıştırmayı önerirdi. Ancak güncel araştırmalar bunun ters tepebileceğini gösteriyor. Yukarıdaki çalışmanın yürütücüsü, çocukları göze bakmaya zorlamanın onlarda yüksek kaygı yaratabileceğini belirtiyor. Çocuk, göze bakmanın verdiği rahatsızlıkla baş etmeye enerji harcadığında, asıl önemli olan iletişime ayıracağı dikkat azalır.

Otistik bireylerin kendi anlatımları da bunu destekliyor: birçoğu göz temasını “rahatsız edici”, “istila edici” ya da “duyusal olarak bunaltıcı” olarak tanımlıyor. İlginç biçimde, pek çok otistik çocuk ve yetişkin, göz teması kurmadığında konuşmayı daha iyi dinler ve işler; göze bakmamak dikkatini toplamasına yardımcı olur. (Trevisan ve ark., PLOS One, 2017) Dolayısıyla hedef, çocuğu göze bakmaya zorlamak değil; onun rahat ettiği yoldan bağ ve iletişim kurmasını desteklemektir.

Göz temasını zorlamadan nasıl destekleyebilirsiniz?

Amaç göz temasının kendisi değil, paylaşılan dikkat ve iletişimdir. Göz teması, güven ve rahatlık arttıkça çoğu zaman kendiliğinden gelir. Aşağıdaki yaklaşımlar baskı kurmadan bağı güçlendirir:

1. Çocuğun liderliğini izleyin. İlgilendiği oyuna ve nesneye siz katılın; dikkatini sizin istediğiniz yöne çekmeye çalışmak yerine onun dikkatini paylaşın.
2. Göz hizasına inin. Oyun sırasında çocuğun karşısına, yüz yüze ve aynı seviyeye geçin. Bu, göze bakmayı dayatmadan doğal bakışmaları kolaylaştırır.
3. Motive eden, beklenti yaratan oyunlar kullanın. Köpük balonları, “geliyor… geliyor…” gibi duraklamalı oyunlar ya da sevdiği bir şarkı, çocuğun size doğal olarak yönelmesi için fırsat oluşturur.
4. Önce bağ ve güven kurun. Çocuk sizinle güvende ve rahat hissettikçe yönelme ve bakışmalar genellikle artar. Acele etmeyin.
5. Model olun, ama dayatmayın. Siz doğal biçimde göz teması kurun; çocuk taklit edebilir. “Bana bak” baskısı yerine sıcak bir ortam yaratın.
6. Asla zorlamayın, cezalandırmayın. Çocuk başını çevirmek isterse buna izin verin. Zorlamak kaygıyı artırır ve bir sonraki etkileşimi zorlaştırır.
7. İşleve odaklanın. Göze kaç saniye baktığını saymak yerine; sıra alma, birlikte gülme, ilgiyi paylaşma gibi gerçek iletişim anlarını destekleyin.

Bu yaklaşımların çoğu, çocuklarda sosyal etkileşim becerileri ve ortak dikkat çalışmalarıyla birebir örtüşür. Duyusal hassasiyetler belirginse ergoterapi ve duyu bütünleme desteği de iletişimi kolaylaştırabilir.

Ne zaman uzman desteği almalı?

Göz teması, adına tepki verme, işaret etme ve taklit gibi alanlarda kalıcı güçlükler bir arada görülüyorsa, bir uzmandan değerlendirme almak faydalıdır. Erken işaretler ve değerlendirme süreci için otizmde erken tanı ve 10 maddede otizm yazılarımıza; okul öncesi belirtiler için 3 yaş otizm belirtileri ve atipik otizm yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Burada önemli bir nokta var: iyi bir destek, çocuğu “tipik” göstermeye ya da göz temasını ezberletmeye çalışmaz. Amaç, çocuğun güçlü yanlarını temel alarak, kendi doğasına uygun biçimde iletişim kurmasını desteklemektir. Otizmde gündeme gelen alternatif yöntemleri değerlendirirken de hep hekim görüşünü esas almak; kanıtsız ve riskli uygulamalardan kaçınmak gerekir.

Sık sorulan sorular

Çocuğumun göz teması kurmaması otizm belirtisi mi?

Azalmış göz teması otizmin erken işaretlerinden biri olabilir, ancak tek başına tanı koydurmaz. Adına tepki vermeme, işaret etmeme, taklit ve sosyal jest azlığı gibi başka belirtilerle birlikte değerlendirilmelidir. Birkaç belirti bir arada ve kalıcıysa bir uzmana danışmak en doğrusudur.

Çocuğumu göz teması kurmaya zorlamalı mıyım?

Hayır. Zorlamak çoğu otistik çocukta kaygı ve duyusal yük yaratır ve ters tepebilir. Bunun yerine baskı kurmadan, çocuğun rahat ettiği yoldan bağ ve iletişim kurmaya odaklanın; göz teması güven arttıkça doğal olarak gelebilir.

Göz teması kurmuyorsa beni dinlemiyor mu?

Hayır. Birçok otistik çocuk, göz teması kurmadığında konuşmayı daha iyi dinler ve işler. Göze bakmamak çoğu zaman dikkatini toplamasına yardımcı olan bir stratejidir; ilgisizlik değildir.

Göz teması zamanla gelişir mi?

Gelişebilir. Güven, rahatlık ve ortak dikkat arttıkça göz teması çoğu zaman kendiliğinden artar. Önemli olan bunu baskı olmadan, çocuğun temposuna saygı göstererek desteklemektir.

Sonuç

Otizmde göz teması, zorlanması gereken bir kural değil; çocuğun duyusal ve iletişimsel dünyasının bir parçasıdır. Göze bakmaktaki güçlük çoğu zaman duyusal bir yüktür ve onu zorlamak kaygıyı artırabilir. En sağlıklı yaklaşım, baskı kurmadan bağ ve güven kurmak, çocuğun liderliğini izlemek ve iletişimi onun rahat ettiği yoldan desteklemektir. Göz teması bu güvenli zeminde çoğu zaman kendiliğinden gelişir. Çocuğunuzun sosyal iletişimiyle ilgili kişiye özel bir değerlendirme için uzman bir ekibe başvurmanız en doğru adımdır.

İlgili yazılar: Ortak Dikkat Becerileri · Çocuklarda Sosyal Etkileşim Becerileri · Duyu Bütünleme Nedir? · 10 Maddede Otizm · Otizmde Erken Tanı

Detaylı bilgi ve canlı destek için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Derin Çocuk‘tan sevgilerle…

Kadriye Yeşiltepe BilekÖzel Eğitim Uzmanı · Derin Çocuk Kurucusu · 23 yıl deneyim