Çocuklarda Akran Zorbalığı ve Ailelerin Yapabilecekleri

Çocuğunuz son zamanlarda okula gitmek istemiyor, içine mi kapandı ya da eşyaları kaybolup zarar mı görüyor? Bunlar bazen akran zorbalığının işaretleri olabilir. Zorbalık; bir çocuğun diğerleri tarafından tekrar tekrar fiziksel, sözel, duygusal veya çevrimiçi (siber) yollarla incitilmesidir ve çocuğun özgüvenini, ruh sağlığını ve okul yaşamını ciddi biçimde etkileyebilir. Bu yazıda zorbalığın ne olduğunu, hangi çocukların daha çok risk altında olduğunu ve aile olarak somut adımlarda neler yapabileceğinizi bulacaksınız.

Çocuklarda akran zorbalığı nedir?

Akran zorbalığı, çocuklar arasında sık görülen bir sorundur. Bir çocuğun başka çocuklar tarafından fiziksel, sözel veya duygusal olarak tekrar tekrar incitilmesi anlamına gelir; günümüzde buna sosyal medya üzerinden yapılan siber zorbalık da eklenmiştir. Bu tür davranışlar çocuğun kendine güvenini, özsaygısını ve genel yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilir.

Zorbalığın boyutu: rakamlarla

Zorbalık azımsanmayacak kadar yaygındır. UNICEF Türkiye’nin araştırmasına göre 11-15 yaş grubundaki çocukların yaklaşık üçte biri (≈%30) son iki ayda zorbalığa maruz kaldığını bildirmiştir (UNICEF Türkiye, 2022). Dünya Sağlık Örgütü’nün okul çağı çocuklarını kapsayan HBSC çalışmasında da oranlar ülkeden ülkeye değişmekle birlikte yüksektir ve siber zorbalık son yıllarda artmaktadır (WHO, HBSC).

Özel gelişim gösteren çocuklar daha yüksek risk altındadır. Otizmli çocuklarda zorbalık, akranlarına göre belirgin biçimde daha sıktır: 17 çalışmayı kapsayan bir meta-analizde mağduriyet oranı ortalama ~%44 bulunmuş, çalışmalar arası oranlar %20-90 gibi geniş bir aralıkta değişmiştir (Maïano ve ark., 2016, Autism Research). DEHB’li çocuklar da hem mağdur hem fail rolünde yüksek orandadır; 2016-2017 ulusal bir çocuk sağlığı taramasında DEHB’li çocukların ~%47’si mağdur, ~%16’sı fail olarak bildirilmiştir (Cuba Bustinza ve ark., 2022). Riski artıran etkenler arasında sosyal iletişim güçlüğü, atipik davranışlar ve öz-yönetim becerilerinde yaşıt farkı sayılır.

Akran zorbalığı hangi yaşlarda daha çok görülür?

Akran zorbalığı okul öncesinden liseye kadar her yaşta görülebilir; ancak biçimi yaşa göre değişir. Okul öncesi çocuklarda daha çok fiziksel zorbalık görülürken, ilkokul ve ortaokul çağında sözel ve duygusal zorbalık ile ergenlikte siber zorbalık öne çıkar.

Akran zorbalığına karşı alınabilecek önlemler nelerdir?

• Çocuklara empati ve saygı değerlerini öğretmek
• Çocukların duygusal ihtiyaçlarını anlamak ve desteklemek
• Çocuklara sosyal becerileri öğretmek
• Okullarda akran zorbalığıyla ilgili farkındalık oluşturmak
• Çocuklarla düzenli iletişim kurmak ve onları takip etmek

Özel gelişim gösteren çocuklarda akran zorbalığı

Farklı gelişim gösteren çocuklar, sosyal iletişimdeki farklılıklar nedeniyle daha sık hedef olabilir. Aşağıda öne çıkan gruplar ve dikkat edilmesi gereken noktalar yer alıyor.

Otizmli çocuklarda akran zorbalığı

Otizmli çocuklar sosyal becerilerde zorluk yaşayabildiğinden, akranları tarafından “farklı” algılanıp dışlanabilir; bu da onları zorbalığa karşı daha savunmasız kılar. Bu nedenle sosyal beceri desteği, akran etkileşimini yapılandırma ve okul-aile iş birliği özellikle önemlidir.

DEHB’li çocuklarda akran zorbalığı

DEHB’li çocuklar dürtüsellik ve dikkat güçlüğü nedeniyle hem zorbalığa maruz kalabilir hem de farkında olmadan fail konumuna düşebilir. Bu çocuklarda öz-düzenleme ve sosyal beceri çalışmaları ile aile-öğretmen iş birliği belirleyicidir.

Disleksi ve öğrenme güçlüğünde akran zorbalığı

Okuma-yazma güçlüğü yaşayan disleksili çocuklar, akademik zorlanma nedeniyle alay ya da dışlanmaya açık olabilir. Özel öğrenme güçlüğünün diğer alt türleri olan disgrafi, dispraksi ve diskalkuli için de aynı risk göz önünde bulundurulmalı ve önlem alınmalıdır.

Konuşma güçlüğü yaşayan çocuklarda akran zorbalığı

İletişimde zorlanan, konuşma güçlüğü olan çocuklar kendilerini ifade etmekte zorlandığında anlaşılmadığını hisseder; bu da zorbalığa zemin hazırlayabilir. Kendini ifade becerilerini güçlendirmek, bu çocukları korumanın en etkili yollarından biridir.

Akran zorbalığıyla mücadele etkinlikleri

Okulda ve evde zorbalığı azaltmaya yardımcı olabilecek bazı etkinlikler:

• Çocuklara akran zorbalığı hakkında bilgi vermek ve farkındalık oluşturmak
• Empatiyi teşvik eden rol ve grup oyunları oynamak
• Sınıf içinde iş birliği ve dayanışmayı güçlendiren projeler yapmak
• Problem çözme ve iletişim becerisi kazandıran etkinlikler düzenlemek

Zorbalığa maruz kalan çocuklar için aileler ne yapabilir?

İlk ve en önemli adım, çocuğun kendini güvende ve dinlenmiş hissetmesidir:

• Çocuğun duygularını yargılamadan dinlemek ve yanında olduğunuzu hissettirmek
• Çocuğa güvenli bir ortamda olduğunu hissettirmek
• Pozitif geri bildirimlerle çocuğun özgüvenini desteklemek
• Olayları (tarih, kişi, yer) not ederek okul yetkilileriyle paylaşmak ve çözüm istemek
• Gerektiğinde bir uzmandan (rehber öğretmen, psikolog, çocuk psikiyatristi) destek almak

Okul çağında aileler ve okul iş birliği

Okul çağında çözümün önemli bir parçası okuldur. Aileler şunları yapabilir:

• Çocuğun okula gitme isteğini ve motivasyonunu desteklemek
• Çocuğun okulda güvende olduğunu hissetmesini sağlamak
• Sosyal becerilerini geliştirmek için destek sunmak
• Okulun zorbalıkla mücadele politikasını ve izlediği adımları öğrenmek
• Çocuğun okulda arkadaş edinmesini ve gruba katılmasını teşvik etmek

Akran zorbalığı çocukların yaşamını olumsuz etkileyebilen ciddi bir sorundur; ancak ailenin, okulun ve gerektiğinde uzmanların desteğiyle başa çıkmak mümkündür. Empati ve saygı değerlerini öğretmek, duygusal ihtiyaçları anlamak ve sosyal becerileri güçlendirmek, zorbalığa karşı en etkili korumadır.

Sık sorulan sorular

Çocuğumun akran zorbalığına uğradığını nasıl anlarım?

Sık görülen işaretler şunlardır: okula gitmek istememe, ani içe kapanma ya da huysuzluk, eşyalarının kaybolması/zarar görmesi, uyku ve iştahta değişiklik, açıklanamayan yaralanmalar ve okul başarısında düşüş. Tek bir belirti kesin kanıt değildir; ancak birkaçı bir aradaysa çocukla sakin bir konuşma yapmak ve okulla iletişime geçmek gerekir.

Çocuğum zorbalığa uğruyorsa ilk olarak ne yapmalıyım?

Önce çocuğu suçlamadan, sakinçe dinleyin ve yanında olduğunuzu hissettirin. Olayları (tarih, kişi, yer) not edin, okul yönetimi ve rehber öğretmenle iletişime geçin ve okulun zorbalıkla mücadele politikasını öğrenin. Çocuğun özgüvenini ve sosyal becerilerini desteklemek için gerektiğinde bir uzmandan destek alın.

Otizmli ya da DEHB’li çocuklar neden daha çok zorbalığa uğrar?

Sosyal iletişimdeki farklılıklar, atipik davranışlar ve öz-düzenlemede yaşıt farkı, bu çocukların akranları tarafından ‘farklı’ algılanmasına ve dışlanmasına yol açabilir. Araştırmalar otizmli çocuklarda zorbalık mağduriyetinin ortalama ~%44 olduğunu, DEHB’li çocuklarda ise hem mağduriyet hem failliğin yüksek olduğunu göstermektedir.

Ne zaman acil/profesyonel yardım almalıyım?

Çocuğunuzda kendine zarar verme düşüncesi, uzun süreli içe kapanma, sürekli okul reddi, uyku-iştahta ciddi bozulma ya da açıklanamayan yaralanmalar görüyorsanız bekletmeden bir çocuk psikiyatristine başvurun. Türkiye’de ALO 183 (Sosyal Destek Hattı, 7/24) ve acil durumlarda 112’yi arayabilirsiniz.

Tıbbi sorumluluk reddi: Bu yazı eğitim ve genel bilgilendirme amaçlıdır; bir çocuk psikiyatristi veya psikoloğun klinik değerlendirmesinin yerini tutmaz. Çocuğunuzda kalıcı duygusal güçlük gözlemlerseniz lütfen önce profesyonel destek alın.

Kaynaklar

1. UNICEF Türkiye (2022). Çocuklara Yönelik Şiddet Türkiye Araştırması. unicef.org/turkiye
2. World Health Organization (WHO). Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) International Report.
3. Maïano, C., Normand, C. L., Salvas, M.-C., Moullec, G., & Aimé, A. (2016). Prevalence of school bullying among youth with autism spectrum disorders: A systematic review and meta-analysis. Autism Research, 9(6), 601-615.
4. Cuba Bustinza, C. ve ark. (2022). Factors Associated With Bullying Victimization and Perpetration in Children and Adolescents With ADHD (2016-2017 National Survey of Children’s Health). Journal of Attention Disorders.
5. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı — ALO 183 Sosyal Destek Hattı.

İlgili içerikler — otizm: Otizm nedir · 3 yaş otizm belirtileri · Atipik otizm

Öğrenme güçlüğü ve DEHB: Disleksi · Disgrafi · Dispraksi · Diskalkuli · DEHB nedir

Diğer: Dil ve konuşma terapisi · Ergoterapi · Otizmde alternatif terapi ve tedavi yöntemleri

İLETİŞİM · DERİN ÇOCUK ANA SAYFA

Kadriye Yeşiltepe BilekÖzel Eğitim Uzmanı · Derin Çocuk Kurucusu · 23 yıl deneyim