Çocuklarda Uyku Sorunları ve Uyku Düzeni İçin Ailelere 20 Öneri

“Oğlum bir türlü uyumuyor, geceleri defalarca uyanıyor” diyorsanız yalnız değilsiniz. Çocuklarda uyku sorunları, özellikle otizm ve DEHB’li çocuklarda en sık karşılaşılan zorlukların başında gelir. İyi haber şu: uyku düzeni, çoğu zaman ilaç olmadan, evde kurulan sabit bir rutinle belirgin şekilde düzelebilir. Bu yazıda ailelerin uygulayabileceği 20 pratik öneriyi, melatonin konusunda bilimin ne söylediğini ve sık sorulan soruları bulacaksınız.

Otizm ve DEHB’li çocuklarda uyku sorunları neden sık görülür?

Uyku, otizm ve DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) olan çocuklarda en sık görülen ek sorunlardan biridir. Derlemelere göre otizm spektrum bozukluğu olan çocukların yaklaşık %50-80’inde uyku sorunu görülür; bu oran tipik gelişen çocuklarda yaklaşık %10-40 düzeyindedir. En sık bildirilen şikayetler uykuya geç dalma ve gece sık sık uyanmadır. (Souders ve ark., Sleep in Children with Autism Spectrum Disorder, 2017)

Bu veriler çoğunlukla ebeveyn bildirimine dayanan gözlemsel çalışmalardan gelir; yani bir neden-sonuç ilişkisi değil, bir ilişki/korelasyon söz konusudur. Uyku düzensizliğinin altında çoğu zaman duyusal hassasiyetler (duyu bütünleme güçlükleri), kaygı, rutin değişiklikleri ve melatonin ritmindeki farklılıklar birlikte rol oynar. Yine de uyku düzeldiğinde dikkat, hiperaktivite, sinirlilik ve sosyal becerilerde iyileşme gözlemlenmesi, uyku düzenine öncelik vermeyi çok önemli kılar.

SHORT

SHORT

Florya derincocuk Bağcılar

Çocuklarda uyku için ailelere 20 öneri

Odaklanma, dikkat, hiperaktivite ve otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda uykuya dalma güçlüğü varsa aşağıdaki 20 öneriden faydalanabilirsiniz. Hepsini aynı anda uygulamak yerine, çocuğunuza en uygun birkaçından başlayıp rutini kademeli oturtmak daha kalıcı sonuç verir.

1. Öncelikle günlük aktiviteler için bir rutin oluşturun. Haftanın yedi günü mümkün olduğunca aynı saatte yatıp aynı saatte kalkmaya çalışın.
2. Küçük çocuklar için günün aynı saatine denk gelen bir şekerleme uykusu belirleyin; ancak bu uyku saat 16:00’yı geçmesin.
3. Mümkün olduğunca plansız gündüz uykularından kaçının.
4. Yatmadan önce ağır yemeklerden ve ağır atıştırmalıklardan kaçının.
5. Peynir ve kraker gibi hafif, karbonhidratlı bir atıştırmalık uykuya yardımcı olabilir.
6. Çocuğunuz uyandığında doğal ışığa maruz bırakın; örneğin perdeleri açın. Yatmadan önceki saatlerde ise evdeki ışıkları kısın.
7. Gün içinde egzersizi teşvik edin; ancak yatmadan önceki iki-üç saatte hareketi azaltın.
8. Çikolata, kola, çay veya kahve gibi kafeinli ürünlerden kaçının. Kafeinin uyarıcı etkisi uzun saatler sürebilir.
9. Yatak odasını gündüz ödev, oyun veya mola için kullanmayı azaltın. Yatmadan 15-30 dakika önce kısa ve öngörülebilir bir rutine başlayın.
10. Çocuğunuzun rahatlaması için her gece aynı sırayı izleyen bir yatma düzeni kullanın.
11. Kısık ışıkta kitap okumak gibi sakin, yatıştırıcı aktiviteleri rutinin sonuna yerleştirin.
12. Film, video oyunu veya tablet/telefon gibi ekran başında geçirilen uyarıcı etkinliklerden yatmadan önce kaçının.
13. Yatmadan 30 dakika önce koşmak veya zıplamak gibi fiziksel olarak uyarıcı aktivitelerden kaçının.
14. Yatma rutinini destekleymek için çocuğunuzun yatmadan önceki adımlarını resimlerle gösteren görsel bir çizelge hazırlayın.
15. Uyku alanının çok sıcak ya da çok soğuk olmadığından emin olun; odayı sessiz ve karanlık tutun.
16. Çocuğunuzun tercihlerine uygun, rahat yatak ve uyku kıyafetleri kullanın.
17. Çocuğunuzun yalnız başına uykuya dalmayı öğrenmesi, rutinin oturması açısından önemlidir.
18. Başlangıçta yatağa uzanmak yerine yatağın yanındaki bir sandalyeye oturun. Birkaç gecede bir sandalyeyi yavaşça uzaklaştırarak nihayetinde odadan çıkarmayı hedefleyin.
19. Odaya geri dönmeniz gerekirse, dikkati çabuk dağılan çocuğunuzla etkileşiminizi kısa ve sakin tutun. Örneğin “hadi uyu canım” deyip tekrar çıkabilirsiniz.
20. Odaya yaptığınız ziyaretler arasındaki süreyi giderek uzatın. Çocuğunuz gece sizi çağırdığında da aynı yaklaşımı kullanabilirsiniz.

Uyku sorununun kontrol altına alınması; sosyal beceriler, hiperaktivite ve dikkat gibi pek çok alanı olumlu etkileyebilir. DEHB, sosyal beceri eksikliği, okul başarısı, odaklanma ve otizm gibi konularla iç içe geçen uyku bozukluğunun giderilmesi, çocuğun günlük yaşamı için önemlidir. Beslenme ve bağırsak sağlığının da uykuyla ilişkilendirildiği mikrobiyota araştırmaları bu alanda ilgi çeken konulardandır.

Melatonin ve uyku: araştırmalar ne gösteriyor?

Melatonin, vücudun gece salgıladığı ve uyku-uyanıklık döngüsünü düzenleyen bir hormondur. Otizmli çocuklarda uykuya dalma güçlüğü için en çok araştırılan takviyelerden biridir, ancak bir “uyku şekeri” gibi görülmemelidir.

Malow ve arkadaşlarının 2012’de yayımladığı çalışma bu konuda sık atıf alan örneklerden biridir. Bu çalışma, 24 çocukla yürütülen, açık etiketli (plasebo kontrolsüz), doz-yükseltmeli küçük bir çalışmadır. Psikiyatrik ilaç kullanmayan ve uykuya dalması 30 dakikadan uzun süren 3-10 yaş arası otizmli çocuklara, yatmadan 30 dakika önce sıvı melatonin verilmiştir. Doz 1 mg’dan başlatılmış, yeterli yanıt alınmazsa üçer haftalık dönemlerde kademeli olarak yükseltilebilmiştir. Önemli bulgu şudur: çocukların çoğu daha ilk hafta ve genellikle 1-3 mg gibi düşük dozlarda uykuya daha hızlı dalmış; yüksek dozların belirgin bir ek faydası görülmemiştir. Melatonin iyi tolere edilmiş ve ebeveyn stresinin azaldığı bildirilmiştir. (Malow BA ve ark., J Autism Dev Disord, 2012)

Bu sonuçlar umut verici olsa da çalışmanın küçük ve kontrol grupsuz (açık etiketli) olduğunu unutmamak gerekir; melatoninin etkisini kesin olarak ortaya koymak için daha büyük ve kontrollü çalışmalara ihtiyaç vardır.

Önemli: Melatonin bir hormondur. Çocuğunuza melatonin ya da herhangi bir takviye/ilaç vermeden önce mutlaka bir çocuk hekimine danışın; doz ve kullanım kararını hekim versin. Uyku sorunlarında ilk ve en kalıcı çözüm, yukarıdaki davranışsal önerilerle kurulan sağlıklı bir uyku rutinidir. Otizmde gündeme gelen diğer alternatif yaklaşımları değerlendirirken de aynı dikkatli, hekim odaklı çerçeveyi korumak gerekir.

Sık sorulan sorular

Otizmli çocuğum gece neden sık sık uyanıyor?

Otizmli çocuklarda gece uyanmaları çok yaygındır ve genellikle tek bir nedeni yoktur; duyusal hassasiyetler, kaygı, düzensiz uyku saatleri ve melatonin ritmindeki farklılıklar birlikte rol oynayabilir. Sabit bir uyku rutini, sessiz-karanlık bir oda ve yatak öncesi ekranların kaldırılması çoğu zaman gece uyanmalarını azaltır.

Çocuğuma uyku için melatonin verebilir miyim?

Melatonin bir hormondur ve hekime danışmadan kendi başınıza verilmemelidir. Bazı çocuklarda uykuya dalmayı kolaylaştırdığına dair araştırmalar olsa da doz ve uygunluk kararını mutlaka bir çocuk hekimi vermelidir. Önce davranışsal uyku önerilerini denemek en doğru başlangıçtır.

Çocuklarda uyku düzeni kaç günde oturur?

Bu çocuktan çocuğa değişir. Genellikle yeni bir rutinin oturması için birkaç hafta tutarlılık gerekir. Önemli olan hafta sonu dahil aynı saatlere sadık kalmak ve değişiklikleri kademeli yapmaktır. İlerleme yavaşsa bir uzmandan destek almak faydalı olabilir.

Sonuç

Otizm ve DEHB’li çocuklarda uyku sorunları yaygındır, ancak çaresiz değildir. Sabit bir uyku rutini, uygun bir uyku ortamı ve yatak öncesi alışkanlıkların düzenlenmesi çoğu ailede belirgin iyileşme sağlar. Melatonin gibi takviyeler bazı çocuklarda yardımcı olabilse de bu kararın bir hekim tarafından verilmesi şarttır. Çocuğunuzun uyku ve gelişimiyle ilgili kişiye özel bir değerlendirme için uzman bir ekibe başvurmanız en sağlıklı adımdır.

İlgili yazılar: 10 Maddede Otizm · 20 Maddede DEHB · Duyu Bütünleme Nedir? · 12 Maddede Ergoterapi · Ekran Bağımlılığı, Otizm ve DEHB İlişkisi

Detaylı bilgi için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Derin Çocuk‘tan sevgilerle…

Kadriye Yeşiltepe BilekÖzel Eğitim Uzmanı · Derin Çocuk Kurucusu · 23 yıl deneyim