Asperger Sendromu: Belirtileri, Tanısı ve Ailelere Öneriler

Çocuğunuz akademik olarak başarılı, belki belirli konularda yaşıtlarından çok daha bilgili; ama arkadaş edinmekte, göz teması kurmakta ya da bir sohbeti sürdürmekte zorlanıyor olabilir. Asperger sendromu, dilin ve zekânın genellikle normal geliştiği, asıl güçlüğün sosyal iletişim ve etkileşimde yaşandığı bir tablodur. Bu yazıda Asperger sendromunun ne olduğunu, belirtilerini, bugünkü tanısal yerini (artık Otizm Spektrum Bozukluğu kapsamında olduğunu) ve ailelerin neler yapabileceğini sade bir dille anlatıyoruz.

Asperger sendromu nedir?

Asperger sendromu; sosyal iletişim ve etkileşimde güçlüklerle giden nörogelişimsel bir farklılıktır. Oluşumunda genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin etkileşiminin rol oynadığı düşünülür. Genellikle 4 yaş civarında, ailelerin sosyal becerilerdeki farkı fark edip uzmana danışmasıyla tanınır.

Önemli bir nokta: Asperger sendromu artık ayrı bir tıbbi tanı değildir. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin (APA) tanı kılavuzu olan DSM’nin önceki sürümünde (DSM-IV) ayrı bir tanı olan Asperger bozukluğu, 2013’te yayımlanan DSM-5 ile kaldırılmış ve Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) çatısı altına alınmıştır; günümüzde genellikle “OSB, Seviye 1 (destek gerektiren)” olarak değerlendirilir. DSM bir tanı kılavuzudur ve tedavi önermez; güncel sürümü DSM-5-TR’dir (2022). Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 sınıflandırması da Asperger’i ayrı bir kategori olarak içermez.

Asperger sendromunda dil ve konuşma gelişimi genellikle yaşına uygundur; zekâ normal ya da yüksek olabilir ve özel ilgi alanlarında çok derin bilgi görülebilir. Bu özellikleri nedeniyle halk arasında ve eskiden “yüksek işlevli otizm” olarak da anılmıştır; ancak bu resmi bir tanı değildir ve birçok uzman bu terimi tercih etmez. Konuyu daha geniş ele alan atipik (hafif) otizm ve kadınlarda gizli otizm yazılarımıza da bakabilirsiniz.

Asperger sendromu belirtileri

Belirtiler genellikle 4 yaş sonrasında, dil becerileri normal gelişirken sosyal becerilerin yaşıtları gibi gelişmemesiyle görünür hâle gelir. Bu dönemde aileler sosyal etkileşimdeki farkları fark edip uzmana danışabilir.

Dil ve konuşmayla ilgili belirgin bir sorun olmasa da iletişim güçlükleri görülebilir; bazı durumlarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi tablolar eşlik edebilir. Sıklıkla dile getirilen “empati güçlüğü” konusunda dikkatli olmak gerekir: Asperger sendromlu bireyler, karşısındakinin bakış açısını zihinde canlandırma (zihin kuramı) ve sosyal ipuçlarını okuma konusunda zorlanabilir; ancak bu “duygudaşlık/empati yok” anlamına gelmez. Duygusal empati çoğu zaman korunmuştur, hatta yoğun olabilir. Otizmli ve DEHB’li çocukların duyguları nasıl algıladığını ve sosyal etkileşim becerilerini ayrı yazılarımızda ele aldık.

SHORT

SHORT

Florya derincocuk Bağcılar

Asperger sendromunda aileler ne yapabilir?

Asperger sendromlu bir çocuğa sahip ebeveynler, çocuklarını desteklemek ve sosyal güçlüklerde yardımcı olmak için bazı pratik yöntemlere ihtiyaç duyabilir. Halk arasında “Aspergen”, “aspergers” gibi yanlış kullanımlara rastlansa da doğru ifade “Asperger sendromlu”dur. Aşağıdaki yaklaşımlar günlük hayatta yardımcı olabilir.

Basit sosyalleşme cümleleri öğretin

Çocuğunuza diyalog başlatmayı kolaylaştıran kalıplar öğretebilirsiniz: “Ben de oynayabilir miyim?”, “Size katılabilir miyim?” gibi cümleler, sosyalleşirken kendini daha rahat hissetmesini sağlar. Göz teması kurmayı da nazikçe, evde pratik yaparak ve cesaretlendirerek destekleyebilirsiniz; zorlasa da çoğu çocuk bunu zamanla başarabilir.

Kullandığı sosyal becerileri takdir edin

Çocuğunuzun sosyallik içeren davranışlarını fark edip takdir edin ve bunun başkalarına nasıl iyi geldiğini somut biçimde söyleyin: “Kardeşine yardım etmen çok işine yaradı, teşekkürler” gibi. Bu, sosyal becerilerini kullanırken daha az çekingen olmasına yardımcı olur.

Deyimleri ve mecazları öğretin

Asperger sendromlu çocuklar daha çok somut/analitik düşünmeye yatkın olduğundan mecazları ve deyimleri anlamakta zorlanabilir. Günlük dilde sık geçen deyim ve mecazları açıklayarak öğretmek, konuşmalarda kendini yabancı hissetmesinin önüne geçer.

Sosyal durumları hikâyeleştirin

Günlük yaşamda karşılaşılan durumları kısa, basit hikâyelere dönüştürmek (sosyal öyküler), çocuğun olayları yorumlamasını kolaylaştırır. Örneğin sınıfa girip sırasına giderken arkadaşlarına selam veren bir çocuğu anlatan kısa bir hikâye, benzer durumları anlamasına destek olur. Sosyal beceri çalışmaları için sosyal etkileşim becerileri yazımız yol gösterici olabilir.

Bir noktayı da unutmamak gerekir: Asperger sendromlu çocuklar akran zorbalığına açık olabilir; bu konuda akran zorbalığı ve ailelerin yapabilecekleri yazısı işinize yarayabilir. Aile olarak süreci birlikte yürütmek için aile eğitimi programları ve ergoterapi gibi desteklerden de yararlanabilirsiniz. Doğru yaklaşımı bildiğinizde ve tutarlı destek verdiğinizde, çocuğunuzun sosyal hayata uyumu belirgin biçimde kolaylaşır.

Bir Asperger bireyinin bakışı

İsviçre’de yaşayan, Asperger sendromu olan bilgisayar mühendisi Gerhard Gaudard, bu durumun hayatındaki yerini açıkça paylaşmıştır. 2010 yılında yaşadığı bir depresyon sürecinde tanı alan Gaudard, 2011’de bir yazılım firmasında programcı olarak çalışmaya başlamıştır.

Gaudard, kendisini bir bakıma “engelli” olarak tanımlar: yemek yemek ya da ayaküstü sohbet etmek gibi pek çok kişinin keyifle yaptığı şeyleri yapabildiğini, ancak bunların kendisi için oldukça stresli ve yorucu olduğunu anlatır. Zorunlu olmadıkça az, zorunlu olduğunda ise çok konuştuğunu; eşinden, çok konuştuğunda kendisini durdurmasını rica ettiğini söyler. Bir tür “kullanma kılavuzu”nun olduğunu ve buna göre davranmanın genellikle iyi sonuç verdiğini belirtir. Durumunu kabul ederek yapabildiğinin en iyisini yapmaya çalıştığını anlatan Gaudard, herkesin birbirinden farklı olduğunu ve doğru olanın herkesi olduğu gibi kabul etmek olduğunu vurgular (kaynak: bluewin.ch).

Benzer örnekler için ünlü Asperger sendromlu kişiler ve dünyaca ünlü otistik bireyler yazılarımıza göz atabilirsiniz. Bu örnekler gösteriyor ki gelişimsel farklılıkların farkında olmak, doğru destekle birlikte uyumu ve akademik başarıyı güçlendirebiliyor; bireysel ve akran grup eğitimleri ile çeşitli terapiler bu süreci hızlandırabiliyor.

Sık sorulan sorular (SSS)

Asperger sendromu ile otizm aynı şey mi?

DSM-5’ten (2013) bu yana Asperger sendromu ayrı bir tanı değildir; Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) kapsamındadır ve genellikle “Seviye 1” olarak değerlendirilir. Yani Asperger, otizmin daha az destek gerektiren bir görünümü olarak ele alınır.

Asperger sendromu zekâ geriliği midir?

Hayır. Asperger sendromunda zekâ genellikle normal ya da üstün düzeydedir; bazı bireyler özel ilgi alanlarında çok derin bilgiye sahiptir. Asıl güçlük zekâda değil, sosyal iletişim ve karşılıklı etkileşimdedir.

Asperger sendromlu çocuklar empati kuramaz mı?

Bu yaygın bir yanlış anlamadır. Sosyal ipuçlarını okuma ve karşısındakinin bakış açısını zihinde canlandırma (zihin kuramı) konusunda güçlük olabilir; ancak duygusal empati çoğu zaman korunmuştur. “Empati yok” demek doğru ve adil değildir.

Asperger sendromu ne zaman fark edilir?

Genellikle 4 yaş sonrasında, sosyal beceri farkları belirginleştiğinde fark edilir. Dil normal geliştiği için tanı gecikebilir; özellikle kız çocuklarında belirtiler daha örtük olabildiğinden daha geç tanınabilir (bkz. kadınlarda gizli otizm).

Asperger sendromu geçer / iyileşir mi?

Asperger sendromu kalıcı bir nörogelişimsel farklılıktır; “iyileşme”den değil, uyum ve becerilerin gelişmesinden söz edilir. Erken ve uygun destekle sosyal beceriler güçlenir ve günlük yaşam belirgin biçimde kolaylaşır.

Tanıyı kim koyar?

Tanı; çocuğun gelişim öyküsü ve gözlemine dayanan çok yönlü bir değerlendirmeyle, çocuk ve ergen psikiyatristi (gerektiğinde gelişimsel pediatri ve ilgili uzmanlar) tarafından konur. Tek bir test ya da tarama aracı tek başına tanı koymaz.

İlgili yazılar: 10 maddede otizm · Atipik (hafif) otizm · Ünlü Asperger sendromlu kişiler · Sosyal etkileşim becerileri · Otizm ve DEHB’de duyguları algılama · Dil ve konuşma terapisi · DEHB nedir? · Otizmde alternatif ve tamamlayıcı yöntemler: bilimsel kanıt değerlendirmesi

Soru ve destek talepleriniz için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Derin Çocuk’tan sevgilerle…

Derin Çocuk Ana Sayfa · Faydalı makaleler

Kadriye Yeşiltepe BilekÖzel Eğitim Uzmanı · Derin Çocuk Kurucusu · 23 yıl deneyim