DEHB’li okul öncesi çocuklara ilaç tedavisi yanlış mı uygulanıyor?

“4 yaşındaki oğluma DEHB tanısı kondu, hemen ilaca başlamalı mıyız?” Bu soru pek çok ailenin aklını kurcalıyor ve haklı bir endişe. Çünkü okul öncesi DEHB ilaç tedavisi konusunda kılavuzların söylediğiyle uygulamada olan birbirinden farklı. 29 Ağustos 2025’te JAMA Network Open’da yayımlanan büyük bir çalışma, 4-5 yaşındaki çocuklara çoğu zaman önerilenden çok daha erken ilaç başlandığını ortaya koydu. Bu yazıda çalışmanın ne bulduğunu, davranış terapisinin neden önce gelmesi gerektiğini ve ailelerin neler yapabileceğini ele alıyoruz.

Okul öncesi DEHB ilaç tedavisi neden tartışılıyor?

DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu), hiperaktivite, dikkat eksikliği ve dürtüsellikle kendini gösteren nörogelişimsel bir farklılıktır. Okul öncesi dönemde belirtilerin erken fark edilmesi; sosyal, duygusal ve akademik zorlukların hafifletilmesi açısından önemlidir. Ancak burada kritik bir ayrıntı var: 4-5 yaş grubu için klinik kılavuzlar (Amerikan Pediatri Akademisi dâhil), ilaç düşünülmeden önce en az 6 ay davranış temelli müdahale uygulanmasını öneriyor.

Bunun nedeni yaşla ilgili: 6 yaşından önce çocukların vücudu uyarıcı ilaçları tam olarak metabolize edemez. Bu nedenle uyarıcılar küçük çocuklarda büyük çocuklara kıyasla daha sık yan etki (sinirlilik, duygusallık, agresyon) yapabilir; bu da ailelerin tedaviyi yarıda bırakma olasılığını artırır. Erken yaşta önce çevreyi ve rutini düzenleyen davranışsal yaklaşımın denenmesi, hem daha güvenli hem de uzun vadede daha kalıcı sonuç verir.

SHORT

SHORT

Florya derincocuk Bağcılar

Stanford-JAMA çalışması ne buldu?

Stanford Tıp Merkezi öncülüğünde yürütülen ve JAMA Network Open’da yayımlanan bu gözlemsel (kohort) çalışma, ABD’de sekiz çocuk sağlığı ağında 2016-2023 arasında birinci basamakta görülen 3-5 yaş arası 712.478 çocuğun elektronik sağlık kaydını inceledi. Bu çocukların %1,4’üne (yaklaşık 9.700 çocuk) DEHB tanısı konmuştu. (Bannett ve ark., JAMA Network Open, 2025)

Sonuçlar dikkat çekiciydi: DEHB tanısı alan çocukların %42,2’sine tanıdan sonraki ilk 30 gün içinde ilaç reçete edilmişti. Buna karşılık yalnızca %14,1’i, kılavuzların önerdiği gibi 6 aylık davranış terapisi döneminin ardından ilaca başlamıştı. Toplamda çocukların %68,2’sine bir noktada ilaç reçete edilmişti. Hatta başlangıçta DEHB’nin tüm tanı kriterlerini karşılamayan okul öncesi çocukların bile %22,9’u 30 gün içinde ilaç almıştı.

Çalışmanın başyazarı, Stanford’dan pediatri uzmanı Dr. Yair Bannett, birçok küçük çocuğa tanının hemen ardından ilaç reçete edildiğini ve bunun endişe verici olduğunu belirtti; çünkü DEHB tedavisine davranışsal bir yaklaşımla başlamanın çocuk ve aile üzerinde büyük olumlu etkisi olduğu biliniyor. Bannett ayrıca erken tanının da önemli olduğunu, çünkü tedavi edilmeyen DEHB’nin akademik sorun ve okulu bırakma riskini artırdığını vurguladı.

Bu sonuçları nasıl okumalı? Çalışma gözlemseldir; yani sağlık kayıtlarına dayanır ve hekimlerin neden bu kararları verdiğini doğrudan açıklayamaz. Bulgular ABD verisidir; Türkiye’de okul öncesi dönemde uyarıcı ilaç kullanımı çok daha sınırlıdır ve temel yaklaşım eğitim/davranış temellidir. Yine de “önce davranış terapisi” ilkesi uluslararası kılavuzlarda ortaktır. Daha önce 2021’de yapılan daha küçük bir çalışmada, ailelerin yalnızca %11’inin kılavuzlara uygun şekilde davranış terapisi alabildiği görülmüştü; yani sorun çoğu zaman ailenin tercihi değil, terapiye erişim.

Davranış terapisi ile ilaç tedavisi arasındaki fark

DEHB tedavisinin iki temel unsuru olan davranış terapisi ve ilaç tedavisinin amaçları farklıdır; biri diğerinin yerini tutmaz.

Davranış terapisi çocuğun çevresi üzerinde çalışır: ebeveynin tutumu ve çocuğun rutini. Amerikan Pediatri Akademisi’nin önerdiği kanıta dayalı yöntem “davranış yönetiminde ebeveyn eğitimi” olarak adlandırılır. Bu yaklaşım, ailelere çocukla güçlü ve olumlu bir ilişki kurmayı; iyi davranışı ödüllendirip olumsuz davranışı görmezden gelmeyi; çocuğun düzenli kalmasına yardımcı olacak görsel çizelgeler hazırlamayı öğretir. Bu tekniklerin pratik örneklerini DEHB’li çocuklarda ailelere öneriler yazımızda bulabilirsiniz. En büyük avantajı, çocuğa ve aileye uzun vadeli beceriler kazandırmasıdır.

İlaç tedavisi ise hiperaktivite ve dikkat eksikliği gibi belirtileri hafifletir; ancak bu etki, ilacın her dozu vücutta parçalandıkça geçer ve uzun vadeli beceri kazandırmaz. Bannett’in de vurguladığı gibi 6 yaş ve üzeri çocuklarda çoğu zaman her iki yaklaşım birlikte önerilir; çünkü davranış terapisi kalıcı beceri sağlar, ilaç ise sağlayamaz. Yani DEHB’de tek çözüm ilaç değildir. Burada anlatılan çalışma ilacı “kötü” ilan etmiyor; mesele, özellikle 4-5 yaşta davranış terapisi denenmeden ilaca geçilmesidir. İlaç gerekip gerekmediğine, gerekiyorsa ne zaman başlanacağına yalnızca çocuğu izleyen bir hekim karar verir.

Konuyla ilgili sık karşılaşılan yanlış inanışlar için DEHB’de doğru bilinen yanlışlar yazımıza; ailenin eğitime nasıl dâhil olacağına dair aile eğitimi programımıza göz atabilirsiniz.

Davranış terapisine erişim neden zor?

Peki kılavuzlar davranış terapisini öneriyorsa neden bu kadar çok çocuğa erken ilaç başlanıyor? Çalışma kapsamında hekimlerle yapılan resmî olmayan görüşmelerde en sık dile getirilen engel davranış terapisine erişim oldu. Bazı bölgelerde bu hizmeti veren terapist sayısı çok az ya da hiç yok; bazı durumlarda sigorta kapsamı yetersiz. Bannett’e göre kimi hekimler, “aileyi yönlendirebileceğimiz bir yer olmadığı için, hiç destek vermemektense ilaç vermeyi daha iyi buluyoruz” diyerek bu tercihi açıklıyor.

İyi haber şu: erişim sorunu aşılabilir. Erken yaşta davranış ve gelişim temelli destek; ergoterapi, oyun temelli çalışmalar ve sınıf ortamına hazırlık eğitimleriyle yürütülebilir. Türkiye’de bu süreç özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri aracılığıyla, üstelik devlet desteğiyle ilerletilebilir. Çocuğunuzun haklarını öğrenmek için RAM raporu adım adım rehberimizden yararlanabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

4-5 yaşındaki çocuğuma DEHB ilacı başlanmalı mı?

Kılavuzlar bu yaşta önce en az 6 ay davranış temelli müdahale önerir; ilaç ilk seçenek değildir. Belirtiler çok şiddetli ve davranışsal yaklaşımlar yetersizse hekim ilaç düşünebilir. Karar, çocuğu izleyen bir çocuk hekimi/çocuk psikiyatristine aittir. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; ilaç ya da doz tavsiyesi içermez.

DEHB ilaçlarının küçük çocuklarda yan etkisi nedir?

6 yaş altında çocukların vücudu uyarıcıları tam metabolize edemediği için bu ilaçlar daha sık yan etki (sinirlilik, duygusallık, iştah ve uyku değişiklikleri) yapabilir. Bu nedenle, ilaç kullanılacaksa mutlaka hekim takibinde olmalı ve etkiler yakından izlenmelidir.

Okul öncesinde DEHB ilaçsız kontrol edilebilir mi?

Birçok okul öncesi çocukta evet. Erken yaşta temel yaklaşım; ebeveyn eğitimi, rutin ve ödül sistemleri, görsel çizelgeler ve sınıf ortamına hazırlık gibi davranışsal yöntemlerdir. Bu yöntemlerle dikkat, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri önemli ölçüde kontrol altına alınabilir.

Davranış terapisi nedir, nereden alınır?

Temelinde “davranış yönetiminde ebeveyn eğitimi” vardır: aileye, çocuğun davranışlarını olumlu yönde şekillendirmeyi öğreten yapılandırılmış bir yaklaşımdır. Türkiye’de özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri ile RAM süreci üzerinden erişilebilir. Merkezimizdeki ücretsiz ilk değerlendirme ile çocuğunuzun ihtiyacını birlikte belirleyebiliriz.

Sonuç

Okul öncesi DEHB ilaç tedavisinde mesele “ilaç iyi mi kötü mü” değil, doğru sıralama ve doğru zamanlamadır. Stanford-JAMA çalışması, 4-5 yaş grubunda çoğu zaman davranış terapisi denenmeden erken ilaç başlandığını gösteriyor; oysa bu yaşta öncelik davranış ve ebeveyn eğitimidir. Erken tanı değerlidir, ancak tanının hemen ardından ilaç şart değildir. En doğru adım, çocuğunuzu bir uzmana değerlendirtmek ve davranış temelli desteği erkenden devreye almaktır; ilaç gerekiyorsa buna yalnızca hekim, çocuğu izleyerek karar verir.

İlgili yazılar: 20 Maddede DEHB · DEHB’li Çocuklarda Ailelere Öneriler · DEHB’de Doğru Bilinen Yanlışlar · Otizmde Aile Eğitimi Programı · 12 Maddede Ergoterapi

Detaylı bilgi ve canlı destek için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Derin Çocuk‘tan sevgilerle…

Kadriye Yeşiltepe BilekÖzel Eğitim Uzmanı · Derin Çocuk Kurucusu · 23 yıl deneyim