Hamilelikte Sağlıksız Beslenmenin DEHB ve Otizm Üzerindeki Olumsuz Etkisi

Danimarka ve ABD ortaklığında, 60 binden fazla anne-çocuk verisinin incelendiği bir araştırma, hamilelikte “Batı tarzı” sağlıksız beslenme ile çocukta DEHB ve otizm arasında bir ilişki (korelasyon) buldu. Hemen başta net olalım: bu gözlemsel bir çalışmadır; “beslenme tek başına otizme neden olur” demek doğru değildir. Aşağıda çalışmanın ne söylediğini ve ne söylemediğini sade bir dille anlatıyoruz.

Annenin beslenmesinin çocuktaki nörogelişimsel etkileri

Kopenhag Üniversitesi ve COPSAC (Çocukluk Çağında Astım Üzerine Kopenhag Prospektif Çalışmaları) tarafından yürütülen kapsamlı çalışma, annenin gebelikteki beslenmesi (yüksek yağ-şeker, düşük balık-sebze-meyve ile karakterize “Batı tarzı” diyet) ile çocuklarda DEHB ve otizm arasında bir ilişki olduğunu ortaya koydu. Çalışma Nature Metabolism dergisinde Mart 2025’te yayımlandı (“A western dietary pattern during pregnancy is associated with neurodevelopmental disorders…”).

Baş yazar Dr. David Horner şöyle özetliyor: bir kadın gebelikte Batı tarzı beslenmeye (yağ, şeker ve rafine ürün açısından zengin; balık, sebze ve meyve açısından fakir) ne kadar bağlı kalırsa, çocuğunda DEHB veya otizm riski o kadar yüksek görünüyor. Horner ayrıca açıkça şunu vurguluyor: bu bulgular “beslenmenin tek başına DEHB ya da otizme neden olduğunu kanıtlamaz; genetik, çevre ve anne sağlığı gibi pek çok etken karmaşık biçimde etkileşir.”

Araştırma ne buldu? (Rakamlar)

Bu beslenme yelpazesinde orta düzeyde değişimler bile belirgin biçimde artan riskle ilişkilendirildi. Örneğin daha Batılı bir düzene doğru hafif sapmalar:

• %66 oranında artan DEHB riski ile ilişkilendirildi
• %122 oranında artan otizm riski ile ilişkilendirildi

Önemli ayrım: Bu oranlar esas olarak ana kohort olan COPSAC2010’dan (Danimarka, 508 anne-çocuk) elde edildi. Çalışma, DEHB bulgusunu 60 binden fazla anne-çocuğu kapsayan dört bağımsız kohortta ve farklı yöntemlerle doğruladı; otizm bulgusu ise büyük ölçüde ana kohorta dayanıyor (dış doğrulama ağırlıkla DEHB içindi). Yani “DEHB ilişkisi” daha güçlü doğrulanmış, “otizm ilişkisi” ise daha temkinli okunmalıdır.

İyi haber şu: Batılı düzenden uzaklaşan küçük beslenme iyileştirmeleri bile bu riski potansiyel olarak azaltabilir. (Bağırsak florası-beslenme ilişkisini ayrı yazımızda ele aldık: mikrobiyota, otizm ve DEHB.)

Hangi beslenme şekli araştırıldı?

Çalışma, veri odaklı analizle bir “Batı tarzı” beslenme düzeni tanımladı: yağ, şeker ve rafine/işlenmiş ürünler açısından zengin, balık-sebze-meyve açısından fakir. Dikkat çekici nokta: Akdeniz tarzı beslenme bu “Batı tarzı” tanımına girmiyor ve dolaylı olarak faydasına vurgu yapılıyor.

Bulgulara ulaşmak için araştırmacılar, dört büyük bağımsız kohortta beslenme düzenlerini, kan örneklerini ve tanıları analiz etti. Kan örnekleri metabolomik (kandaki metabolitlerin topluca incelenmesi) yöntemle değerlendirildi; bu, beslenmeyi nörogelişimsel sonuçlara bağlayan biyolojik mekanizmalara dair ipucu sağladı ve bağımsız bir doğrulama işlevi gördü.

SHORT

SHORT

Florya derincocuk Bağcılar

Erken gebelikte en büyük risk

Çalışmanın güçlü yanlarından biri, gebelik ve çocukluk boyunca tekrarlanan metabolomik ölçümlerdir. Bu sayede araştırmacılar, beslenmenin DEHB ve otizm riskiyle ilişkisinin erken ve orta gebelikte (1. ve 2. trimester) en güçlü olduğunu gösterebildi. Kıdemli yazar Prof. Morten Arendt Rasmussen’e göre bu dönem, beyin gelişiminin anne beslenmesine karşı özellikle hassas olduğu bir pencere olabilir.

Araştırmacılar, anne kanında Batı tarzı beslenmeyle bağlantılı 43 metabolit (metabolik tepkimeler sonucu oluşan ara ürünler) belirledi. Bunların 15’i özellikle DEHB riskindeki artışla bağlantılıydı. Bu metabolitlerin çoğu beslenmeden kaynaklanır ve erken nörogelişimde kritik olduğu düşünülen inflamasyon ve oksidatif stresin düzenlenmesinde rol oynar.

Beslenme fetal beyni nasıl etkiler?

Çalışma yalnızca beslenme ile DEHB/otizm riski arasındaki ilişkiyi göstermekle kalmıyor; fetal beyin (3. gebelik ayından doğuma kadarki beyin gelişim dönemi) gelişiminde rol oynayabilecek belirli besinler ve besin grupları hakkında da ipucu veriyor. Araştırmacılara göre bu, ileride daha iyi beslenme önerileri ve önleyici stratejiler için bir temel oluşturabilir.

Danimarka’da gebelere yönelik öneriler büyük ölçüde genel topluma verilen önerilerle örtüşüyor: kırmızı et yerine sebze, meyve, tam tahıl ve balık açısından zengin dengeli beslenme. Çalışma, mevcut önerilerin gebelikte yeterince uygulanıp uygulanmadığı sorusunu da gündeme getiriyor.

Çalışmanın sınırları (genetik ve diğer etkenler)

Bu, gözlemsel bir çalışmadır: güçlü bir istatistiksel ilişki gösterir, ama Batı tarzı beslenmenin DEHB veya otizme neden olduğunu kanıtlamaz. Akılda tutulması gereken sınırlar:

• Genetik ağır basıyor: DEHB ve otizmin genetik bileşeni yüksektir (kalıtım %80’e kadar çıkabilir). Konuya genel bakış: otizm nedir?
• Diğer yaşam tarzı etkenleri: Daha Batılı beslenen kadınlarda genelde daha yüksek BMI, gebelikte sigara ve daha fazla antibiyotik kullanımı görüldü; bunlar çocuğu bağımsız olarak etkileyebilir. Çalışma bu etkenleri ayarladı ama hepsini tamamen dışlayamaz.
• Beslenme verisi öz bildirime dayanıyor: Besin sıklığı anketleri (FFQ) hatırlama yanlılığı taşıyabilir. (Yine de düzenler veri odaklı yöntemlerle belirlendi ve makine öğrenimiyle metabolit puanları nesnel biyobelirteç olarak kullanıldı.)

Özetle: panik yapmaya gerek yok. Çıkarılacak makul sonuç, gebelikte dengeli beslenmenin (balık, sebze, meyve, tam tahıl) hem anne hem bebek için değerli olduğudur. Beslenme planı için mutlaka hekim/diyetisyen desteği alın.

Sık sorulan sorular

Hamilelikte kötü beslendim, çocuğum otizmli mi olur?

Hayır, böyle bir kesinlik yoktur. Bu çalışma yalnızca bir ilişki (istatistiksel bağlantı) gösterir, “neden-sonuç” değil. Otizm ve DEHB çok etkenli durumlardır; genetik en güçlü etkendir. Tek bir dönemde beslenmenizin nasıl olduğu, çocuğunuzun otizmli olacağı anlamına gelmez.

Hangi beslenme şekli öneriliyor?

Çalışmanın işaret ettiği yön; balık, sebze, meyve ve tam tahıl açısından zengin, aşırı şeker ve işlenmiş gıdadan uzak dengeli bir beslenme (Akdeniz tarzına yakın). Kişisel plan için hekim/diyetisyen önerisi şarttır.

Otizm bağlantısı DEHB kadar kesin mi?

Hayır. DEHB bulgusu 60 binden fazla anne-çocuğu kapsayan dört kohortta doğrulandı; otizm bulgusu ise büyük ölçüde tek ana kohorta (508 çift) dayanıyor. Bu yüzden otizm ilişkisi daha temkinli yorumlanmalı ve ek çalışmalarla doğrulanmalıdır ama yapılan çalışmada DEHB ilişkisi daha güçlü vurgulanıyor.

Gebeliğin hangi dönemi daha kritik?

İlişki, erken ve orta gebelikte (1. ve 2. trimester) en güçlü bulundu; bu dönem beyin gelişiminin beslenmeye daha duyarlı olabileceği bir pencere olarak yorumlanıyor.

İlgili yazılar: Otizm nedir? (10 soruda) · DEHB nedir? · Mikrobiyota, otizm ve DEHB · Otizm, inflamasyon ve OKB · 3 yaş otizm belirtileri

Derin Çocuk Ana Sayfa · Faydalı makaleler

Kadriye Yeşiltepe BilekÖzel Eğitim Uzmanı · Derin Çocuk Kurucusu · 23 yıl deneyim